تغذیه سکته مغزی یکی از بخشهای مهم مراقبت و توانبخشی بعد از سکته است. غذایی که فرد پس از سکته مصرف میکند، میتواند در تأمین انرژی و مواد مغذی مورد نیاز بدن، حفظ وزن مناسب، کنترل فشار خون و قند خون و کاهش عوامل خطر سکتههای بعدی نقش داشته باشد.
البته تغذیه بعد از سکته برای همه افراد یکسان نیست. بعضی از افراد پس از سکته دچار مشکل بلع میشوند، بعضی نمیتوانند بهتنهایی غذا بخورند و برخی نیز به دلیل کاهش اشتها یا مشکلات حرکتی، غذای کافی دریافت نمیکنند. بنابراین برنامه تغذیه سکته مغزی باید با توجه به وضعیت جسمی، بیماریهای زمینهای، داروها، توانایی بلع و نیازهای فرد تنظیم شود.
یکی از مهمترین نکات این است که اگر فرد بعد از سکته دچار سرفه یا خفگی هنگام غذا خوردن، تغییر صدا بعد از نوشیدن، باقی ماندن غذا در دهان یا دشواری در بلع شده است، نباید صرفاً با تغییر خودسرانه غذا مشکل را حل کرد. ارزیابی تخصصی بلع اهمیت زیادی دارد. راهنماهای معتبر توصیه میکنند عملکرد بلع پس از سکته بررسی شود و در صورت وجود مشکل، نوع غذا و مایعات بر اساس ارزیابی تخصصی تغییر کند.
در این مقاله از کلینیک توانبخشی آبی در مشهد، مهمترین نکات تغذیه سکته مغزی را به زبان ساده بررسی میکنیم و توضیح میدهیم خانوادهها برای کمک به روند توانبخشی چه نکاتی را باید در برنامه غذایی و مراقبت روزانه در نظر بگیرند.
⸻
فهرست مطالب
* تغذیه سکته مغزی چرا اهمیت دارد؟
* راهکار اول: مشکل بلع را جدی بگیرید
* راهکار دوم: نمک غذا را کاهش دهید
* راهکار سوم: سبزیجات و میوهها را بیشتر کنید
* راهکار چهارم: پروتئین کافی دریافت کنید
* راهکار پنجم: چربیهای ناسالم را کمتر کنید
* راهکار ششم: مصرف قند و شیرینی را کنترل کنید
* راهکار هفتم: آب و مایعات کافی دریافت کنید
* راهکار هشتم: غذا را با بافت مناسب آماده کنید
* راهکار نهم: وعدههای غذایی را متناسب با توان فرد تنظیم کنید
* راهکار دهم: به کاهش وزن ناخواسته توجه کنید
* راهکار یازدهم: به تغذیه و توانایی حرکتی همزمان توجه کنید
* راهکار دوازدهم: داروها و رژیم غذایی را با هم بررسی کنید
* بعد از سکته مغزی چه غذاهایی بخوریم؟
* بعد از سکته مغزی چه غذاهایی کمتر مصرف کنیم؟
* نمونه برنامه غذایی ساده بعد از سکته مغزی
* نقش کاردرمانی و فیزیوتراپی در کنار تغذیه سکته مغزی
* چه زمانی باید برای ارزیابی به متخصص مراجعه کرد؟
* جمعبندی تغذیه سکته مغزی
⸻
تغذیه سکته مغزی چرا اهمیت دارد؟
بعد از سکته مغزی، بدن برای بازگشت به شرایط بهتر و انجام فعالیتهای توانبخشی به انرژی و مواد مغذی نیاز دارد. اگر فرد غذای کافی دریافت نکند، ممکن است دچار کاهش وزن، ضعف، کمبود مواد مغذی و کاهش توان جسمی شود.
از طرف دیگر، تغذیه نامناسب میتواند بعضی از عوامل خطر سکته مانند فشار خون بالا، اضافهوزن، دیابت و چربی خون بالا را کنترلنشده باقی بگذارد.
به همین دلیل، تغذیه سکته مغزی فقط به این معنی نیست که «چه غذایی بخوریم». مقدار غذا، روش پخت، میزان نمک و قند، نوع چربی، میزان آب مصرفی و حتی شکل و بافت غذا نیز اهمیت دارند.
راهنماهای جدید سکته مغزی نیز بر اهمیت وضعیت تغذیهای بیمار تأکید دارند. سوءتغذیه و دریافت ناکافی مواد غذایی میتواند با پیامدهای نامطلوبتر بعد از سکته همراه باشد و به همین دلیل ارزیابی وضعیت تغذیه باید مورد توجه قرار گیرد.
⸻
راهکار اول: مشکل بلع را جدی بگیرید
یکی از مشکلات شایع بعد از سکته مغزی، اختلال بلع یا دیسفاژی است. در این حالت ممکن است فرد نتواند غذا یا مایعات را بهدرستی از دهان به سمت معده منتقل کند.
علائمی مانند موارد زیر میتوانند نشاندهنده مشکل بلع باشند:
* سرفه هنگام غذا خوردن یا نوشیدن
* احساس خفگی
* تغییر صدای فرد بعد از نوشیدن آب
* طولانی شدن زمان غذا خوردن
* باقی ماندن غذا در دهان
* خارج شدن غذا یا مایع از دهان
* مشکل در جویدن
* کاهش وزن بدون دلیل مشخص
* ترس یا بیمیلی نسبت به غذا خوردن
اختلال بلع پس از سکته میتواند خطر ورود غذا یا مایعات به راه هوایی و عوارضی مانند عفونت ریه را افزایش دهد. به همین دلیل، ارزیابی بلع اهمیت زیادی دارد.
نکته مهم: اگر فرد مشکل بلع دارد، نباید بدون ارزیابی تخصصی آب را غلیظ کنید یا غذا را به شکل خاصی تغییر دهید. نوع بافت غذا و غلظت مایعات باید بر اساس وضعیت فرد تعیین شود. راهنماها نیز تغییر بافت غذا و مایعات را پس از ارزیابی مناسب بلع توصیه میکنند.
⸻
راهکار دوم: نمک غذا را کاهش دهید
یکی از مهمترین اصول در تغذیه سکته مغزی، توجه به میزان نمک مصرفی است.
مصرف زیاد نمک میتواند به افزایش فشار خون کمک کند و فشار خون بالا نیز یکی از عوامل مهم خطر سکته مغزی محسوب میشود.
برای کاهش نمک میتوانید:
* نمکدان را از سفره حذف کنید.
* هنگام پخت غذا نمک کمتری استفاده کنید.
* مصرف غذاهای بسیار شور را محدود کنید.
* مصرف انواع شور، ترشیهای بسیار شور و تنقلات شور را کاهش دهید.
* برچسب مواد غذایی بستهبندیشده را بررسی کنید.
* برای طعم دادن به غذا از سبزیهای معطر، آبلیمو و ادویههای مناسب استفاده کنید.
قرار نیست غذای بیمار کاملاً بیمزه شود. هدف این است که ذائقه بهتدریج به مقدار کمتر نمک عادت کند.
انجمن سکته آمریکا نیز توصیه میکند افراد غذاهای کمنمک و غذاهای کمتر فرآوریشده را بیشتر انتخاب کنند و مصرف سدیم را محدود کنند.
⸻
راهکار سوم: سبزیجات و میوهها را بیشتر کنید
سبزیجات و میوهها میتوانند بخش مهمی از یک الگوی غذایی سالم بعد از سکته باشند.
سبزیجات مختلف، میوهها، حبوبات و غلات کامل میتوانند مواد مغذی و فیبر مورد نیاز بدن را تأمین کنند.
برای مثال میتوان از موارد زیر در برنامه غذایی استفاده کرد:
* سیب
* پرتقال
* کیوی
* توتها
* هویج
* کدو
* اسفناج
* کاهو
* بروکلی
* گوجهفرنگی
* خیار
* عدس
* لوبیا
* نخود
اما اگر فرد اختلال بلع دارد، شکل مصرف این مواد اهمیت زیادی دارد. مثلاً یک سبزی خام سفت ممکن است برای یک فرد مبتلا به اختلال بلع مناسب نباشد، در حالی که همان ماده غذایی پس از پخت و آمادهسازی مناسب قابل مصرف باشد.
بنابراین در تغذیه سکته مغزی فقط انتخاب ماده غذایی مهم نیست؛ نحوه آمادهسازی آن نیز اهمیت دارد.
⸻
راهکار چهارم: پروتئین کافی دریافت کنید
بعد از سکته مغزی ممکن است فعالیت بدنی فرد کاهش پیدا کند و در نتیجه عضلات ضعیف شوند. دریافت مناسب پروتئین در کنار توانبخشی میتواند به تأمین مواد مورد نیاز بدن کمک کند.
منابع پروتئینی مناسب میتوانند شامل موارد زیر باشند:
* ماهی
* مرغ
* تخممرغ
* گوشت کمچرب
* عدس
* لوبیا
* نخود
* لبنیات مناسب
البته مقدار مورد نیاز پروتئین برای همه افراد یکسان نیست. سن، وزن، وضعیت کلیه، میزان فعالیت، بیماریهای زمینهای و وضعیت تغذیهای باید در تعیین مقدار مناسب پروتئین در نظر گرفته شود.
اگر فرد دچار کاهش وزن یا سوءتغذیه شده باشد، ممکن است متخصص تغذیه استفاده از مکملهای غذایی را نیز در شرایط خاص پیشنهاد کند؛ اما مصرف خودسرانه مکملها برای همه بیماران ضروری نیست. راهنماهای تخصصی نیز مکمل تغذیهای خوراکی را بهصورت روتین برای همه بیماران سکته توصیه نمیکنند و آن را بیشتر برای افراد در معرض سوءتغذیه یا مبتلا به سوءتغذیه مطرح میکنند.
⸻
راهکار پنجم: چربیهای ناسالم را کمتر کنید
بعد از سکته، توجه به سلامت قلب و عروق اهمیت زیادی دارد.
بهتر است مصرف غذاهای بسیار چرب، سرخشده و حاوی چربیهای ناسالم کاهش پیدا کند.
به جای سرخ کردن عمیق غذاها میتوان از روشهایی مانند:
* بخارپز کردن
* آبپز کردن
* پخت در فر
* گریل کردن
* تفت دادن با مقدار کم روغن
استفاده کرد.
مصرف ماهی، مغزها در مقدار مناسب و روغنهای سالم مانند روغن زیتون میتواند بخشی از یک الگوی غذایی متعادل باشد.
انجمن سکته آمریکا نیز بر انتخاب چربیهای سالمتر و کاهش چربیهای اشباع و ترانس تأکید دارد.
⸻
راهکار ششم: مصرف قند و شیرینی را کنترل کنید
اگر فرد بعد از سکته دیابت یا قند خون بالا دارد، کنترل مصرف قند اهمیت بیشتری پیدا میکند.
نوشیدنیهای شیرین، شیرینیها، کیک، بیسکویتهای شیرین و مصرف زیاد قند افزوده بهتر است محدود شوند.
برای میانوعده میتوان با توجه به شرایط فرد از گزینههایی مانند میوه، ماست مناسب، مقدار متعادل مغزها یا سایر مواد غذایی سالم استفاده کرد.
البته اگر فرد مشکل بلع دارد، حتی میانوعدههای سالم نیز باید از نظر بافت و ایمنی بلع بررسی شوند.
هدف از تغذیه سکته مغزی حذف کامل یک گروه غذایی نیست؛ بلکه ایجاد یک الگوی غذایی متعادل و قابل ادامه است.
⸻
راهکار هفتم: آب و مایعات کافی دریافت کنید
کمآبی بدن میتواند باعث ضعف و مشکلات مختلف شود و بعد از سکته، توجه به میزان دریافت مایعات اهمیت زیادی دارد.
برخی افراد بعد از سکته به دلیل مشکل حرکتی، اختلال شناختی، مشکل بلع یا ترس از خفگی کمتر آب مینوشند.
اما اگر فرد دچار اختلال بلع باشد، مصرف آب و سایر مایعات باید طبق توصیه متخصص انجام شود. گاهی برای ایمنتر شدن بلع، مایعات با غلظت مشخص تجویز میشوند.
راهنماهای بالینی تأکید میکنند که وضعیت آب بدن بعد از سکته باید ارزیابی و بهطور منظم بررسی شود.
بنابراین اگر بیمار به دلیل مشکل بلع آب کافی نمیخورد، این موضوع را جدی بگیرید و برای ارزیابی تخصصی اقدام کنید.
⸻
راهکار هشتم: غذا را با بافت مناسب آماده کنید
یکی از مهمترین بخشهای تغذیه سکته مغزی در افراد دارای اختلال بلع، انتخاب بافت مناسب غذا است.
ممکن است فرد
تواند غذای نرم را بهخوبی ببلعد اما با غذای خشک، تکهای یا سفت مشکل داشته باشد.
برای مثال بسته به شرایط فرد، غذا ممکن است نیاز داشته باشد:
* نرمتر باشد.
* رطوبت کافی داشته باشد.
* به قطعات مناسب تقسیم شود.
* به شکل پوره آماده شود.
* از نظر غلظت مایعات تغییر کند.
اما این تغییرات نباید بدون ارزیابی انجام شوند. راهنماهای بالینی توصیه میکنند غذا و مایعات تغییر بافتیافته بر اساس ارزیابی اختلال بلع تجویز شوند و وضعیت دریافت آب و مواد غذایی نیز تحت نظر باشد.
⸻
راهکار نهم: وعدههای غذایی را متناسب با توان فرد تنظیم کنید
گاهی فرد بعد از سکته نمیتواند یک وعده غذایی بزرگ را بهراحتی مصرف کند.
در این شرایط ممکن است تقسیم غذا به وعدههای کوچکتر و منظمتر کمککننده باشد.
برای مثال به جای سه وعده بسیار حجیم میتوان با نظر متخصص، وعدهها و میانوعدههای مناسبتری در طول روز تنظیم کرد.
هنگام غذا خوردن نیز بهتر است محیط آرام باشد و فرد با عجله غذا نخورد.
اگر بیمار برای غذا خوردن به کمک نیاز دارد، خانواده یا مراقب باید به او زمان کافی بدهد و از عجله کردن یا مجبور کردن فرد به خوردن خودداری کند.
⸻
راهکار دهم: به کاهش وزن ناخواسته توجه کنید
یکی از مواردی که خانوادهها گاهی نادیده میگیرند، کاهش وزن بعد از سکته است.
ممکن است بیمار به دلیل:
* بیاشتهایی
* مشکل بلع
* افسردگی
* خستگی
* مشکلات حرکتی
* دشواری در استفاده از قاشق و چنگال
* وابستگی به دیگران برای غذا خوردن
کمتر از نیاز بدن غذا دریافت کند.
کاهش وزن ناخواسته میتواند نشانهای از دریافت ناکافی انرژی و مواد مغذی باشد. راهنماهای سکته نیز توصیه میکنند بیماران از نظر خطر سوءتغذیه بررسی شوند.
اگر متوجه کاهش وزن قابل توجه، ضعف بیشتر یا کاهش اشتهای مداوم شدید، بهتر است با پزشک و متخصص تغذیه مشورت کنید.
⸻
راهکار یازدهم: تغذیه و توانایی حرکتی را همزمان تقویت کنید
تغذیه بهتنهایی تمام مشکلات بعد از سکته را برطرف نمیکند.
فرد برای بازگشت بهتر به فعالیتهای روزمره معمولاً به یک برنامه توانبخشی متناسب با شرایط خود نیاز دارد.
در کلینیک توانبخشی آبی در مشهد، بخشهای کاردرمانی و فیزیوتراپی میتوانند در مسیر توانبخشی افراد پس از سکته نقش داشته باشند.
کاردرمانی میتواند با توجه به وضعیت فرد روی مهارتهای مورد نیاز برای فعالیتهای روزمره، استفاده بهتر از اندامها و افزایش استقلال فرد تمرکز کند.
فیزیوتراپی نیز میتواند بر مشکلات حرکتی، قدرت عضلات، تعادل، جابهجایی و راه رفتن تمرکز داشته باشد.
این موضوع اهمیت زیادی دارد؛ زیرا ممکن است فرد تغذیه مناسبی داشته باشد اما به دلیل ضعف حرکتی یا کاهش فعالیت، همچنان برای انجام کارهای روزانه به کمک نیاز داشته باشد.
به همین دلیل بهتر است تغذیه و توانبخشی در کنار یکدیگر دیده شوند.
⸻
راهکار دوازدهم: داروها و رژیم غذایی را با هم بررسی کنید
بسیاری از افراد بعد از سکته چند دارو مصرف میکنند. برخی بیماریهای زمینهای مانند دیابت، فشار خون یا مشکلات قلبی نیز ممکن است وجود داشته باشد.
بنابراین رژیم غذایی باید با وضعیت پزشکی فرد هماهنگ باشد.
به عنوان مثال اگر فرد بیماری کلیوی، دیابت یا مشکلات قلبی دارد، نمیتوان یک رژیم غذایی عمومی را بدون بررسی برای او اجرا کرد.
همچنین اگر بیمار به دلیل اختلال بلع نمیتواند قرصها را بهراحتی قورت دهد، نباید دارو را خودسرانه خرد یا با غذا مخلوط کرد. در چنین شرایطی پزشک یا داروساز باید درباره شکل مناسب مصرف دارو تصمیم بگیرد.
⸻
بعد از سکته مغزی چه غذاهایی بخوریم؟
یک برنامه غذایی مناسب باید با شرایط هر فرد هماهنگ شود، اما بهطور کلی میتوان گروههای غذایی سالم را در برنامه قرار داد.
گزینههای مناسبتر میتوانند شامل موارد زیر باشند:
پروتئینها:
* ماهی
* مرغ
* تخممرغ
* گوشت کمچرب
* عدس
* لوبیا
* نخود
سبزیجات:
* هویج
* کدو
* بروکلی
* اسفناج
* گوجه
* خیار
* سبزیهای تازه
میوهها:
* سیب
* پرتقال
* کیوی
* انواع توت
* هلو
* گلابی
غلات و منابع کربوهیدرات مناسب:
* نان سبوسدار
* جو دوسر
* برنج در مقدار متعادل
* سایر غلات کامل
چربیهای سالم در مقدار مناسب:
* روغن زیتون
* مغزها
* دانهها
* ماهیهای چرب
اگر فرد اختلال بلع دارد، انتخاب نهایی مواد غذایی باید بر اساس توانایی بلع او انجام شود.
⸻
بعد از سکته مغزی چه غذاهایی را کمتر مصرف کنیم؟
بهتر است مصرف موارد زیر محدود شود:
* غذاهای بسیار شور
* فستفودها
* غذاهای سرخشده
* گوشتهای فرآوریشده
* تنقلات شور
* نوشیدنیهای شیرین
* شیرینی و قند افزوده زیاد
* غذاهای بسیار چرب
* غذاهای بستهبندیشده با سدیم بالا
انجمن سکته آمریکا نیز بر کاهش غذاهای فرآوریشده، قند افزوده، سدیم و چربیهای اشباع و ترانس تأکید دارد.
این به معنی ممنوع بودن همیشگی همه این مواد برای تمام افراد نیست؛ بلکه مقدار و دفعات مصرف باید با وضعیت فرد و توصیه متخصص هماهنگ شود.
⸻
نمونه برنامه غذایی ساده بعد از سکته مغزی
نمونه زیر فقط یک مثال عمومی است و جایگزین برنامه غذایی اختصاصی متخصص تغذیه نیست.
صبحانه
* نان سبوسدار
* تخممرغ
* مقدار مناسبی پنیر کمنمک
* سبزیجات مناسب
میانوعده
* یک واحد میوه مناسب
ناهار
* مرغ یا ماهی پخته
* مقدار مناسب برنج یا نان
* سبزیجات پخته یا سالاد، در صورت ایمن بودن بلع
میانوعده
* ماست مناسب یا میوه
شام
* سوپ حاوی سبزیجات و منبع پروتئین مناسب
یا
* غذای کمچرب و کمنمک همراه با سبزیجات
نوشیدنی
آب و سایر مایعات طبق نیاز فرد و در صورت وجود اختلال بلع، طبق توصیه متخصص.
⸻
آیا بعد از سکته مغزی میتوان غذای معمولی خورد؟
پاسخ این سؤال برای همه بیماران یکسان نیست.
اگر فرد بلع طبیعی داشته باشد و مشکل خاصی نداشته باشد، ممکن است بتواند غذای معمولی را با رعایت اصول تغذیه سالم مصرف کند.
اما اگر اختلال بلع وجود داشته باشد، غذا باید متناسب با وضعیت بلع فرد آماده شود.
راهنماهای بالینی تأکید دارند که تغییر بافت غذا و غلظت مایعات باید پس از ارزیابی بلع انجام شود و افراد مبتلا به اختلال بلع باید بهطور منظم تحت نظر باشند. (PubMed Central (PMC))
پس اگر بیمار بعد از سکته هنگام خوردن یا نوشیدن سرفه میکند، صرفاً به او نگویید «آرامتر بخور». بهتر است علت مشکل بررسی شود.
⸻
آیا تغذیه مناسب به تنهایی برای بهبود بعد از سکته کافی است؟
خیر.
تغذیه سکته مغزی بخش مهمی از مراقبت است، اما توانبخشی نیز نقش مهمی در مسیر بازگشت عملکرد دارد.
بسته به نوع و شدت آسیب، فرد ممکن است به فیزیوتراپی، کاردرمانی و سایر خدمات توانبخشی نیاز داشته باشد.
توانبخشی میتواند به فرد کمک کند تا مهارتهای حرکتی و عملکردی خود را تا حد امکان دوباره به دست آورد و برای انجام فعالیتهای روزمره مستقلتر شود.
همچنین اگر فرد مشکل بلع داشته باشد، ارزیابی و درمان تخصصی بلع اهمیت ویژهای دارد؛ زیرا اختلال بلع میتواند روی تغذیه، آبرسانی بدن و ایمنی فرد هنگام غذا خوردن تأثیر بگذارد. (Nice)
⸻
چه زمانی باید برای ارزیابی به متخصص مراجعه کرد؟
اگر بیمار بعد از سکته هر یک از موارد زیر را دارد، بهتر است برای ارزیابی تخصصی اقدام شود:
* سرفه هنگام غذا خوردن
* خفگی هنگام نوشیدن آب
* تغییر صدا بعد از خوردن یا نوشیدن
* کاهش وزن
* بیاشتهایی شدید
* ضعف مداوم
* طولانی شدن بیش از حد زمان غذا خوردن
* باقی ماندن غذا در دهان
* مشکل در جویدن
* نیاز زیاد به کمک برای غذا خوردن
* کاهش قابل توجه میزان مصرف غذا و مایعات
در صورت وجود مشکل بلع، ارزیابی تخصصی میتواند مشخص کند چه نوع غذا و مایعی برای فرد ایمنتر است.
اگر شما یا یکی از اعضای خانوادهتان بعد از سکته مغزی در حرکت، انجام فعالیتهای روزمره یا غذا خوردن با مشکل مواجه شده است، میتوانید برای ارزیابی و بررسی شرایط توانبخشی به کلینیک توانبخشی آبی در مشهد مراجعه کنید.
در کلینیک آبی، بخشهای کاردرمانی و فیزیوتراپی با هدف کمک به روند توانبخشی مراجعان فعالیت میکنند. برنامه توانبخشی باید بر اساس شرایط و نیازهای هر فرد تعیین شود.
⸻
جمعبندی تغذیه سکته مغزی
تغذیه سکته مغزی یکی از بخشهای مهم مراقبت بعد از سکته است و میتواند به تأمین انرژی و مواد مغذی بدن، حفظ وزن مناسب و کنترل بهتر برخی عوامل خطر کمک کند.
یک الگوی غذایی مناسب معمولاً بر مصرف بیشتر غذاهای سالم و کمتر فرآوریشده، سبزیجات و میوهها، منابع مناسب پروتئین، چربیهای سالم و کاهش مصرف نمک، قند افزوده و چربیهای ناسالم تأکید دارد.
اما مهمترین نکته این است که تغذیه سکته مغزی باید متناسب با وضعیت هر فرد باشد. اگر بیمار مشکل بلع دارد، تغییر خودسرانه بافت غذا یا غلظت مایعات میتواند مناسب نباشد و لازم است بلع توسط فرد متخصص ارزیابی شود.
همچنین تغذیه سالم بهتنهایی کافی نیست و بهتر است در کنار آن، برنامه توانبخشی متناسب با شرایط بیمار دنبال شود.
اگر بعد از سکته مغزی، شما یا عزیزتان دچار ضعف حرکتی، مشکل در راه رفتن، کاهش استقلال در فعالیتهای روزمره یا سایر مشکلات عملکردی شدهاید، برای رزرو وقت ارزیابی و دریافت برنامه توانبخشی متناسب با شرایط فرد با کلینیک توانبخشی آبی در مشهد تماس بگیرید.