زخم بستر در آسیب نخاعی یکی از عوارض مهمی است که ممکن است در افراد دچار آسیب نخاعی، بهخصوص افرادی که مدت زیادی در تخت یا روی ویلچر مینشینند، ایجاد شود. کاهش حرکت، کاهش یا از بین رفتن حس در بعضی قسمتهای بدن و ناتوانی در تغییر وضعیت بدن باعث میشود فرد متوجه فشار طولانیمدت روی پوست نشود. به همین دلیل، یک ناحیه قرمز و کوچک ممکن است در صورت بیتوجهی به زخمی عمیق و جدی تبدیل شود.
خبر خوب این است که بسیاری از موارد زخم بستر در آسیب نخاعی با مراقبت درست و پیشگیری اصولی قابل جلوگیری هستند. بررسی منظم پوست، تغییر وضعیت بدن، استفاده از تشک و بالشتک مناسب، توجه به تغذیه، مراقبت از پوست و آموزش صحیح فرد و خانواده، بخش مهمی از این مراقبتها هستند.
در این مقاله از کلینیک توانبخشی آبی در مشهد، تلاش کردهایم موضوع زخم بستر در آسیب نخاعی را با زبانی ساده توضیح دهیم و راهکارهایی کاربردی برای پیشگیری و مراقبت از آن ارائه کنیم. همچنین نقش کاردرمانی و فیزیوتراپی در کاهش خطر زخم بستر و افزایش استقلال فرد را بررسی میکنیم.
⸻
زخم بستر در آسیب نخاعی چیست؟
زخم بستر یا زخم فشاری زمانی ایجاد میشود که برای مدت طولانی فشار روی یک قسمت از بدن باقی بماند و جریان خون مناسب به بافت آن ناحیه کاهش پیدا کند. این مشکل معمولاً در قسمتهایی از بدن ایجاد میشود که استخوان به سطح پوست نزدیکتر است؛ مانند دنبالچه، باسن، لگن، پاشنه پا، قوزک، زانو و قسمتهایی از پشت بدن.
در افراد دارای آسیب نخاعی، احتمال ایجاد زخم بستر بیشتر است؛ زیرا ممکن است فرد:
* توانایی حرکت دادن بدن خود را نداشته باشد.
* حس فشار یا درد را در قسمتهایی از بدن از دست داده باشد.
* مدت زیادی در تخت یا ویلچر بماند.
* نتواند بهتنهایی وضعیت نشستن یا خوابیدن خود را تغییر دهد.
* به دلیل ضعف عضلات، جابهجایی برایش دشوار باشد.
* با مشکلاتی مانند رطوبت پوست، بیاختیاری ادرار یا مدفوع مواجه باشد.
به همین دلیل، پیشگیری از زخم بستر باید از همان مراحل ابتدایی توانبخشی جدی گرفته شود.
⸻
چرا زخم بستر در آسیب نخاعی شایعتر است؟
آسیب نخاعی میتواند حرکت و حس بدن را در درجات مختلف تحت تأثیر قرار دهد. وقتی فرد احساس فشار یا درد را بهخوبی متوجه نمیشود، ممکن است ساعتها در یک وضعیت باقی بماند بدون اینکه متوجه آسیب واردشده به پوست شود.
از طرف دیگر، کاهش حرکت باعث میشود فشار روی بعضی نقاط بدن برای مدت طولانی ادامه پیدا کند. عواملی مانند رطوبت، اصطکاک، تغذیه نامناسب، ضعف عضلات و تجهیزات نامناسب ویلچر نیز میتوانند خطر آسیب پوستی را افزایش دهند.
بنابراین، زخم بستر در آسیب نخاعی فقط به «مدت زمان خوابیدن» مربوط نیست؛ بلکه مجموعهای از عوامل در ایجاد آن نقش دارند.
⸻
راهکارهای عملی برای پیشگیری از زخم بستر در آسیب نخاعی
۱. پوست را هر روز بررسی کنید
یکی از سادهترین و مهمترین راههای پیشگیری از زخم بستر در آسیب نخاعی، بررسی روزانه پوست است.
هر روز قسمتهایی از بدن که بیشتر تحت فشار هستند بررسی کنید؛ بهخصوص:
* دنبالچه و باسن
* لگن
* پاشنه پا
* قوزک
* زانو
* پشت سر
* کتف و پشت
* قسمتهایی که با ویلچر تماس دارند
* قسمتهایی که زیر بریس، اسپلینت یا سایر تجهیزات قرار میگیرند
اگر فرد خودش نمیتواند این قسمتها را ببیند، از آینه یا کمک یکی از اعضای خانواده استفاده شود.
به تغییر رنگ پوست، گرمی، تورم، سفتی، تاول یا ایجاد زخم توجه کنید. در پوستهای تیرهتر نیز ممکن است تغییر رنگ به شکل واضح قرمز دیده نشود؛ بنابراین تغییر دما، سفتی یا بافت پوست نیز اهمیت دارد. (Nice)
نکته مهم: اگر ناحیهای از پوست بعد از برداشتن فشار همچنان تغییر رنگ دارد یا وضعیت آن رو به بدتر شدن است، بهتر است سریع توسط فرد متخصص بررسی شود.
⸻
۲. فشار را از روی بدن بردارید
در زخم بستر در آسیب نخاعی، کاهش فشار یکی از مهمترین اقدامات پیشگیرانه و درمانی است.
فردی که مدت زیادی در تخت است باید با برنامه مناسب تغییر وضعیت دهد. اگر فرد توانایی تغییر وضعیت مستقل ندارد، مراقب یا خانواده باید این کار را با روش صحیح انجام دهند.
در افراد ویلچری نیز باید برنامه مشخصی برای برداشتن فشار از روی باسن و نقاط تحت فشار وجود داشته باشد. مقدار و روش مناسب فشارزدایی به وضعیت فرد، سطح آسیب نخاعی، نوع ویلچر و توانایی حرکتی او بستگی دارد؛ بنابراین بهتر است توسط تیم توانبخشی آموزش داده شود. منابع تخصصی برای افراد دارای آسیب نخاعی، تغییر وضعیت منظم در تخت و فشارزدایی منظم هنگام نشستن را توصیه میکنند.
هدف این است که فشار برای مدت طولانی روی یک نقطه ثابت باقی نماند.
⸻
۳. ویلچر و بالشتک نشیمن را مناسب انتخاب کنید
گاهی مشکل اصلی خود ویلچر نیست؛ بلکه نحوه نشستن و بالشتک نامناسب است.
اگر بالشتک بهدرستی انتخاب نشده باشد، فشار زیادی روی قسمتهایی مانند استخوانهای نشیمنگاه وارد میشود و خطر زخم بستر افزایش پیدا میکند.
انتخاب بالشتک باید بر اساس شرایط هر فرد انجام شود و عواملی مانند:
* فرم بدن
* میزان کنترل تنه
* سطح آسیب نخاعی
* توانایی تغییر وضعیت
* مدت زمان نشستن
* وضعیت پوست
* نوع ویلچر
در نظر گرفته شوند.
متخصص کاردرمانی میتواند وضعیت نشستن فرد را بررسی کرده و برای انتخاب یا اصلاح سیستم نشیمن، وضعیت قرارگیری بدن و روشهای فشارزدایی کمک کند. تجهیزات کاهشدهنده فشار برای افراد در معرض خطر، بخش مهمی از برنامه پیشگیری هستند.
⸻
۴. وضعیت خواب و تشک را اصلاح کنید
تشک نامناسب میتواند فشار زیادی را در نقاط خاص بدن ایجاد کند.
افرادی که مدت زیادی در تخت هستند، بهخصوص افرادی که سابقه زخم بستر دارند، ممکن است به سطوح خواب و تشکهای تخصصی کاهشدهنده فشار نیاز داشته باشند.
انتخاب تشک باید بر اساس میزان تحرک، وضعیت پوست، وزن، شرایط پزشکی و میزان خطر ایجاد زخم انجام شود. استفاده از تشک یا سطح حمایتی مناسب در افراد پرخطر در راهنماهای بالینی نیز توصیه شده است.
بنابراین بهتر است بهجای خرید یک تشک صرفاً بر اساس تبلیغات، ابتدا شرایط فرد توسط متخصص ارزیابی شود.
⸻
۵. پوست را تمیز و خشک نگه دارید
رطوبت طولانیمدت میتواند پوست را آسیبپذیرتر کند.
تعریق، ادرار، مدفوع یا ترشحات زخم اگر برای مدت طولانی روی پوست باقی بمانند، میتوانند خطر آسیب پوستی را افزایش دهند. به همین دلیل، پوست باید با روش مناسب تمیز و خشک نگه داشته شود.
در صورت وجود بیاختیاری، برنامه منظم مراقبت از پوست اهمیت بیشتری پیدا میکند.
همچنین از مالش شدید پوست خودداری کنید. راهنماهای بالینی استفاده از ماساژ یا مالش پوست برای پیشگیری از زخم فشاری را توصیه نمیکنند.
⸻
۶. مراقب اصطکاک و کشیدهشدن پوست باشید
گاهی هنگام جابهجایی فرد روی تخت یا هنگام انتقال از تخت به ویلچر، پوست کشیده میشود.
این اتفاق میتواند به پوست آسیب بزند و خطر ایجاد زخم را افزایش دهد.
برای جابهجایی فرد:
* او را روی تخت نکشید.
* از روشهای صحیح انتقال استفاده کنید.
* در صورت نیاز از تجهیزات کمکی استفاده کنید.
* مراقب باشید پوست بین بدن و سطح تخت یا ویلچر کشیده نشود.
* هنگام انتقال به ویلچر، وضعیت بدن را بررسی کنید.
آموزش صحیح انتقال یکی از مواردی است که میتواند توسط فیزیوتراپیست و کاردرمانگر به فرد و خانواده آموزش داده شود.
⸻
۷. تغذیه مناسب را جدی بگیرید
پوست و بافتهای بدن برای ترمیم و حفظ سلامت خود به انرژی و مواد مغذی مناسب نیاز دارند.
کمبود دریافت غذایی، کاهش وزن شدید یا سوءتغذیه میتواند روند ترمیم زخم را دشوارتر کند. به همین دلیل، وضعیت تغذیهای افراد دارای آسیب نخاعی باید بهصورت منظم بررسی شود.
رژیم غذایی مناسب باید بر اساس شرایط هر فرد تنظیم شود و ممکن است شامل توجه به دریافت کافی:
* پروتئین
* انرژی
* ویتامینها و مواد معدنی
* مایعات
باشد.
اگر فرد دچار زخم بستر شده است، بهتر است برای تنظیم رژیم غذایی مناسب با پزشک یا متخصص تغذیه مشورت شود.
⸻
۸. حرکات و تواناییهای حرکتی را تا حد امکان حفظ کنید
هرچقدر فرد بتواند با توجه به شرایط خود حرکت بیشتری داشته باشد، امکان تغییر وضعیت و کاهش فشار نیز بیشتر میشود.
در این قسمت، فیزیوتراپی نقش مهمی دارد.
فیزیوتراپیست میتواند بر اساس سطح آسیب نخاعی و توانایی فرد، برنامهای برای حفظ یا بهبود:
* قدرت عضلات
* دامنه حرکتی مفاصل
* کنترل تنه
* انتقال از تخت به ویلچر
* ایستادن یا راه رفتن در صورت امکان
* مهارتهای حرکتی
طراحی کند.
هدف فیزیوتراپی فقط افزایش حرکت نیست؛ بلکه کمک به افزایش استقلال فرد و کاهش عوارض ناشی از بیتحرکی است.
⸻
۹. روش صحیح تغییر وضعیت را با کاردرمانی یاد بگیرید
یکی از مشکلات رایج خانوادهها این است که میدانند «باید فرد را جابهجا کنند»، اما روش صحیح انجام آن را نمیدانند.
کاردرمانی میتواند در آموزش مهارتهایی مانند:
* جابهجایی در تخت
* انتقال تخت به ویلچر
* تنظیم وضعیت نشستن
* فشارزدایی در ویلچر
* استفاده صحیح از تجهیزات کمکی
* انجام فعالیتهای روزمره با کمترین فشار
کمککننده باشد.
در افراد دارای آسیب نخاعی، کاردرمانگر، فیزیوتراپیست و سایر اعضای تیم درمانی میتوانند در کنار یکدیگر برای کاهش خطر زخم بستر برنامهای متناسب با توانایی و شرایط زندگی فرد ایجاد کنند.
⸻
۱۰. بریس و تجهیزات ارتوپدی را مرتب بررسی کنید
اگر فرد از بریس، اسپلینت یا تجهیزات ارتوپدی استفاده میکند، باید پوست زیر و اطراف آن نیز مرتب بررسی شود.
یک وسیله ممکن است در ابتدا کاملاً مناسب باشد اما با تغییر وزن، تورم، تغییر فرم بدن یا تغییر وضعیت پوست، نیاز به تنظیم پیدا کند.
اگر در زیر وسیله:
* قرمزی
* زخم
* تاول
* درد
* تورم
* تغییر رنگ پوست
مشاهده شد، استفاده از وسیله را بدون بررسی تخصصی ادامه ندهید و برای ارزیابی آن اقدام کنید.
⸻
اگر زخم بستر در آسیب نخاعی ایجاد شده باشد چه کنیم؟
وقتی زخم ایجاد شده است، نباید فقط روی خود زخم تمرکز کرد. باید علت ایجاد زخم نیز پیدا شود.
برای مثال اگر زخم به دلیل فشار مداوم ویلچر ایجاد شده باشد، صرفاً تعویض پانسمان بدون اصلاح وضعیت نشستن ممکن است مشکل را برطرف نکند.
در ارزیابی زخم باید مواردی مانند محل زخم، اندازه، عمق، ظاهر بافت، ترشحات، وضعیت پوست اطراف و مرحله زخم بررسی شود.
درمان بسته به شدت زخم ممکن است شامل مراقبت از زخم، کاهش فشار، اصلاح تجهیزات، بررسی تغذیه، درمان عفونت در صورت وجود و در موارد شدیدتر ارجاع به متخصص زخم یا جراحی باشد.
زخمهای عمیق یا مشکوک به عفونت نباید خودسرانه درمان شوند.
⸻
چه علائمی در زخم بستر نیاز به مراجعه سریع دارند؟
اگر هرکدام از موارد زیر را مشاهده کردید، بهتر است فرد توسط پزشک یا تیم درمانی بررسی شود:
* بزرگتر شدن زخم
* عمیق شدن زخم
* ترشح زیاد
* بوی نامطبوع
* قرمزی یا تورم اطراف زخم
* گرم شدن پوست اطراف زخم
* تب یا بیحالی
* تغییر رنگ شدید پوست
* مشاهده بافتهای عمقی
* ایجاد زخم در فردی که سابقه زخمهای شدید داشته است
عفونت و زخمهای مزمن در افراد دارای آسیب نخاعی میتوانند عوارض جدی ایجاد کنند و نیازمند ارزیابی و درمان مناسب هستند.
⸻
نقش کاردرمانی در پیشگیری از زخم بستر در آسیب نخاعی
کاردرمانی فقط به انجام فعالیتهای روزمره محدود نمیشود. در افراد دارای آسیب نخاعی، کاردرمانگر میتواند به فرد کمک کند تا شیوه زندگی خود را طوری تنظیم کند که احتمال ایجاد زخم بستر کاهش پیدا کند.
برای مثال کاردرمانگر میتواند:
* وضعیت نشستن روی ویلچر را بررسی کند.
* بالشتک مناسب را پیشنهاد دهد.
* روشهای فشارزدایی را آموزش دهد.
* انتقال صحیح را آموزش دهد.
* وسایل کمکی مناسب را بررسی کند.
* استقلال فرد در مراقبت از پوست را افزایش دهد.
* محیط خانه را برای جابهجایی ایمنتر کند.
هدف این است که مراقبت از پوست به بخشی از زندگی روزمره فرد تبدیل شود، نه اینکه فقط زمانی به آن توجه شود که زخم ایجاد شده است.
⸻
نقش فیزیوتراپی در پیشگیری از زخم بستر در آسیب نخاعی
فیزیوتراپی نیز میتواند بخش مهمی از برنامه توانبخشی افراد دارای آسیب نخاعی باشد.
بر اساس شرایط فرد، فیزیوتراپی میتواند به حفظ دامنه حرکتی مفاصل، کاهش عوارض بیتحرکی، تقویت تواناییهای حرکتی و آموزش جابهجایی کمک کند.
همچنین فیزیوتراپیست میتواند وضعیت قرارگیری بدن و توانایی فرد برای تغییر وضعیت را بررسی کند و تمرینهایی متناسب با سطح آسیب طراحی کند.
البته برنامه تمرینی باید کاملاً فردی باشد؛ زیرا سطح و نوع آسیب نخاعی در افراد مختلف متفاوت است.
⸻
اشتباهات رایج در پیشگیری از زخم بستر در آسیب نخاعی
فقط وقتی زخم ایجاد شد مراقبت را شروع کنیم
مراقبت از پوست باید قبل از ایجاد زخم آغاز شود. پیشگیری بسیار سادهتر از درمان یک زخم عمیق و مزمن است.
تصور کنیم اگر درد وجود ندارد، مشکلی نیست
در افراد دارای کاهش حس، نبود درد به معنی سالم بودن پوست نیست.
استفاده از بالشتکهای حلقهای یا دوناتی
برخی افراد برای کاهش فشار از بالشتکهای حلقهای استفاده میکنند، اما این وسایل میتوانند فشار را در اطراف ناحیه آسیبدیده متمرکز کنند و انتخاب مناسبی نباشند. راهنماهای مربوط به آسیب نخاعی نیز از استفاده از بالشتکهای دوناتیشکل برای پیشگیری حمایت نمیکنند.
کشیدن فرد روی تخت
کشیدن بدن روی تخت میتواند اصطکاک و آسیب پوستی ایجاد کند. روش انتقال باید بهصورت صحیح آموزش داده شود.
خرید تشک یا ویلچر بدون ارزیابی
هیچ تشک یا بالشتکی برای همه افراد بهترین گزینه نیست. تجهیزات باید بر اساس شرایط فرد انتخاب شوند.
⸻
چه زمانی برای ارزیابی توانبخشی مراجعه کنیم؟
اگر فردی دچار آسیب نخاعی است، بهتر است ارزیابی توانبخشی فقط بعد از ایجاد زخم انجام نشود.
مراجعه زودتر میتواند به شناسایی عوامل خطر و آموزش خانواده کمک کند.
در کلینیک توانبخشی آبی در مشهد، ارزیابی افراد دارای آسیب نخاعی میتواند با توجه به شرایط فرد و با همکاری بخشهای کاردرمانی و فیزیوتراپی انجام شود.
در این ارزیابی میتوان مواردی مانند وضعیت حرکتی، نحوه جابهجایی، وضعیت نشستن، نیازهای عملکردی و عوامل افزایشدهنده خطر زخم بستر را بررسی کرد و برای توانبخشی و مراقبت در منزل برنامه مناسبتری در نظر گرفت.
اگر فرد شما دچار آسیب نخاعی است، سابقه زخم بستر دارد یا در معرض خطر ایجاد زخم قرار دارد، برای رزرو وقت ارزیابی و دریافت راهنمایی تخصصی با کلینیک توانبخشی آبی در مشهد تماس بگیرید.
⸻
جمعبندی
چگونه از زخم بستر در آسیب نخاعی جلوگیری کنیم؟
زخم بستر در آسیب نخاعی یکی از عوارض مهم اما تا حد زیادی قابل پیشگیری است. کاهش حس، محدودیت حرکتی، نشستن یا خوابیدن طولانیمدت، رطوبت پوست، تغذیه نامناسب و تجهیزات نامناسب میتوانند خطر ایجاد زخم را افزایش دهند.
برای کاهش خطر زخم بستر در آسیب نخاعی بهتر است:
1. پوست را هر روز بررسی کنید.
2. فشار را بهطور منظم از روی نقاط حساس بردارید.
3. وضعیت نشستن روی ویلچر را بررسی کنید.
4. از بالشتک و تشک مناسب استفاده کنید.
5. پوست را تمیز و خشک نگه دارید.
6. از کشیدهشدن پوست هنگام جابهجایی جلوگیری کنید.
7. به تغذیه و دریافت مایعات کافی توجه داشته باشید.
8. تواناییهای حرکتی را با برنامه توانبخشی مناسب حفظ کنید.
9. روش صحیح انتقال و فشارزدایی را با کمک کاردرمانگر و فیزیوتراپیست یاد بگیرید.
10. در صورت مشاهده تغییرات پوستی، درمان را به تأخیر نیندازید.
در نهایت، مهمترین نکته این است که پیشگیری از زخم بستر در آسیب نخاعی یک کار روزانه و مستمر است. با آموزش درست، بررسی منظم پوست، انتخاب تجهیزات مناسب و دریافت خدمات توانبخشی میتوان خطر بسیاری از این مشکلات را کاهش داد.
اگر به دنبال ارزیابی تخصصی برای فرد دارای آسیب نخاعی در مشهد هستید، کلینیک توانبخشی آبی با ارائه خدمات کاردرمانی و فیزیوتراپی میتواند در مسیر ارزیابی، توانبخشی و آموزش مراقبتهای لازم همراه شما باشد. برای رزرو وقت ارزیابی و مراجعه به کلینیک با مجموعه تماس بگیرید.
⸻
سوالات متداول درباره زخم بستر در آسیب نخاعی
آیا همه افراد دارای آسیب نخاعی دچار زخم بستر میشوند؟
خیر. آسیب نخاعی خطر ایجاد زخم بستر را افزایش میدهد، اما با مراقبت مناسب، فشارزدایی، بررسی پوست، تجهیزات مناسب و توانبخشی صحیح میتوان خطر آن را کاهش داد.
زخم بستر در آسیب نخاعی بیشتر در کدام قسمت بدن ایجاد میشود؟
این زخمها معمولاً در قسمتهایی ایجاد میشوند که فشار بیشتری تحمل میکنند؛ مانند دنبالچه، باسن، لگن، پاشنه و سایر نقاط نزدیک به برجستگیهای استخوانی.
آیا نبود درد به معنی نبود زخم است؟
خیر. در آسیب نخاعی ممکن است حس درد یا فشار در بعضی قسمتهای بدن کاهش پیدا کرده باشد. بنابراین بررسی چشمی و لمس پوست اهمیت زیادی دارد.
آیا فیزیوتراپی برای پیشگیری از زخم بستر مفید است؟
فیزیوتراپی میتواند با کمک به حفظ حرکت، قدرت و عملکرد و همچنین آموزش جابهجایی و وضعیتدهی مناسب، بخشی از برنامه پیشگیری باشد. برنامه باید متناسب با شرایط فرد طراحی شود.
کاردرمانی چه کمکی به فرد دارای آسیب نخاعی میکند؟
کاردرمانی میتواند در آموزش فشارزدایی، انتقال صحیح، وضعیت نشستن، استفاده از تجهیزات کمکی و افزایش استقلال فرد در مراقبت از خود نقش داشته باشد.
آیا هر قرمزی پوست به معنی زخم بستر است؟
هر تغییر رنگی باید جدی گرفته شود، بهخصوص اگر بعد از برداشتن فشار باقی بماند یا همراه با تغییر دما، سفتی، تورم یا آسیب پوستی باشد. در چنین شرایطی ارزیابی تخصصی توصیه میشود.
آیا میتوان زخم بستر را در خانه درمان کرد؟
بسته به شدت زخم متفاوت است. زخمهای سطحی ممکن است با مراقبت مناسب مدیریت شوند، اما زخمهای عمیق، رو به گسترش یا مشکوک به عفونت نیازمند ارزیابی حرفهای هستند. درمان فقط با پانسمان کافی نیست و باید علت ایجاد فشار نیز برطرف شود.